Tag archive

Sun

Προσανατολίζομαι χωρίς Πυξίδα

in Astronomy by

Η εποχή που διανύουμε χαρακτηρίζεται από την ταχύτατη εξέλιξη της τεχνολογίας. Οι πυξίδες και τα GPS πλέον χρησιμοποιούνται καθημερινά από όλο και περισσότερους ανθρώπους για τον εντοπισμό του προσανατολισμού (προσανατολισμό ορίζουμε τη μέθοδο κατά την οποία βρίσκουμε την κατεύθυνση προς τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα – Βορράς, Ανατολή, Νότος και Δύση). Εκμεταλλευόμενοι τους δορυφόρους, τα GPS δίνουν αρκετά ακριβείς υπολογισμούς για τη θέση μας, καθώς και για το πώς να κινηθούμε.

Όμως δεν ήταν πάντα έτσι. Οι άνθρωποι του παρελθόντος έπρεπε να εκμεταλλευθούν τα σημάδια της φύσης για να βρουν το δρόμο τους. Δεν ήταν βέβαια τόσο δύσκολο, ωστόσο είναι λίγο πιο περίπλοκο σε σχέση με τα σύγχρονα μέσα πλοήγησης.

Αν εκτεινουμε το δεξι μας χερι προς την Ανατολη του Ηλιου και το αριστερο προς τη Δυση, μπορουμε να προσανατολιστουμε καθως ο Βορρας θα ειναι μπροστα μας και ο Νοτος πισω μας. Image Credit: defensegr.wordpress.com

Προσανατολισμός κατά τη διάρκεια της νύχτας:

Πλοηγοί μας τη νύχτα αποτελούν κυρίως τα πολυάριθμα αστέρια του Ουρανού και το μοναδικό Φεγγάρι. Σε αυτό το σημείο έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον να είμαστε σε θέση να αναγνωρίζουμε μερικούς σημαντικούς αστερισμούς.

 

Παρατήρηση αστεριών και προσανατολισμός:

Μπορούμε να πλοηγηθούμε απλά και μόνο παρατηρώντας την κίνηση των αστεριών στον ουράνιο θόλο. Τα μόνα που χρειαζόμαστε είναι 2 ξυλαράκια, το ένα μικρότερο από το άλλο.

  • Τοποθετούμε το ψηλό μπροστά και πιο πίσω το άλλο.
  • Στοχεύουμε με το μάτι μας να συμπίπτουν οι 2 κορυφές από τα ξύλα με το άστρο που παρακολουθούμε, όπως στο σχήμα.
  • Παρατηρούμε υπό την ίδια οπτική γωνία για μερικά λεπτά (15-30) προς πια κατεύθυνση μετακινήθηκε το αστέρι (προσοχή δεν ακολουθούμε την πορεία του αστεριού, αλλά κρατάμε την οπτική μας σταθερά).
Image Credit: thesecretrealtruth.blogspot.com

 

Τώρα αναλόγως προς τα που έγινε αυτή η κίνηση μπορούμε να προσδιορίσουμε κατά προσέγγιση τα σημεία του ορίζοντα και συνεπώς να διαλέξουμε το προσανατολισμό που θέλουμε.  Για παράδειγμα:

  • Αν κινείται προς τα αριστερά ή είναι στάσιμο (πολικός αστέρας), τότε βλέπουμε προς το βορρά.
  • Αν κινείται προς τα δεξιά, τότε βλέπουμε προς το νότο.
  • Αν κινείται προς τα επάνω, τότε βλέπουμε την ανατολή.
  • Αν κινείται προς τα κάτω, τότε βλέπουμε προς τη δύση.

 

Φάσεις της Σελήνης:

Αυτή η μέθοδος μπορεί να χρησιμοποιηθεί μόνο κατά το πρώτο και το τελευταίο τέταρτο της Σελήνης.

Image Credit: defensegr.wordpress.com

Απλώς κάνουμε μία νοητή γραμμή από τις γωνίες της Σελήνης ως τον ορίζοντα, όπως φαίνεται στο σχήμα. Στο σήμειο που εφάπτονται είναι μία γενική κατεύθυνση προς το Νότο.

 

Για το Βόρειο Ημισφαίριο πιο συγκεκριμένα:

Για τους κατοίκους του Βόρειου Ημισφαιρίου, είναι σημαντικό να αναγνωρίζουν τους αστερισμούς της Μεγάλης και Μικρής Άρκτου και την Κασσιόπη. Επίσης ο Πολικός αστέρας αποτελεί πιστό δείκτη του Βορρά και είναι εύκολα εντοπίσιμος.

 

1ος Τρόπος – Μικρή Άρκτος και Πολικός αστέρας:

Η Μικρή Άρκτος αποτελείται από αρκετά αστέρια. Ευδιάκριτα όμως σε μας είναι τα επτά φωτεινότερα του αστερισμού, τα οποία αν τα ενώσουμε με νοητές γραμμές σχηματίζουν τη γνωστή μας «κουτάλα». Ο Πολικός είναι το τελευταίο αστέρι στη λαβή της κουτάλας.

Η Μικρη Αρκτος και πως ο Πολικος μας δειχνει τον Βορρα. Image Credit: ribadventure.gr

Όπως φαίνεται και στο σχήμα, κοιτάζοντας τον Πολικό είμαστε στραμμένοι προς τον Βορρά και δεξιά μας είναι η Ανατολή.

Πρέπει να γίνει ξεκάθαρο εδώ, πως ο Πολικός Αστέρας είναι σαφώς το λαμπρότερο αστέρι της Μικρής Άρκτου, όχι όμως και το λαμπρότερο του ουρανού όπως εσφαλμένα πολλοί πιστεύουν.

 

2ος Τρόπος – Μεγάλη Άρκτος και Πολικός αστέρας:

Αρκετές οι φορές, αν και η Μικρή Άρκτος δεν φαίνεται καθόλου, διακρίνεται μόνο ο Πολικός Αστέρας. Σε αυτήν την περίπτωση, για να σιγουρευτούμε πως πραγματικά τον έχουμε εντοπίσει, δεν έχουμε παρά να ψάξουμε για τη Μεγάλη Άρκτο.

Είναι ο γνωστότερος από όλους τους αστερισμούς, τόσο για το χαρακτηριστικό του σχήμα (το περίφημο «τηγάνι»), όσο και για το ότι διακρίνεται πολύ εύκολα, γεγονός που οφείλεται στη μεγάλη λαμπρότητα των αστεριών του.

Όπως και στη Μικρή Άρκτο, έτσι και στη «μεγάλη της αδερφή», όπως συνηθίζεται να λέγεται η Μεγάλη Άρκτος, είναι ευδιάκριτα σε μας μόνο τα επτά φωτεινότερα αστέρια. Λόγω της εύκολης αναγνωσιμότητάς της, χρησιμοποιείται ως σημείο αναφοράς για τον εντοπισμό πολλών άλλων αστερισμών. Είναι βέβαια και πολύ χρήσιμη για τον προσδιορισμό του Πολικού Αστέρα.

 

Οι αστερες α και β της Μεγαλης Αρκτου, αυτοι δηλαδη που βρισκονται στην απεναντι πλευρα της ουρας και ειναι και οι φωτεινοτεροι, ειναι γνωστοι ως «αστερες- δεικτες». Η ονομασια τους αυτη, οφειλεται στο γεγονος οτι μας δειχνουν που ακριβως βρισκεται ο Πολικος Αστερας. Image Credit: ribadventure.gr

 

Αν φέρουμε τη νοητή γραμμή που ενώνει τους αστέρες α και β της Μεγάλης Άρκτου, με κατεύθυνση από το β προς το α, και την προεκτείνουμε πενταπλασιάζοντάς την, θα οδηγηθούμε στον Πολικό Αστέρα.

Γνωρίζοντας πως οι αστέρες-δείκτες της Μεγάλης Άρκτου απέχουν μεταξύ τους περίπου 5 μοίρες, αντιλαμβανόμαστε πως η απόσταση του αστέρα α της Μεγάλης Άρκτου από τον Πολικό Αστέρα είναι ίση με 25 μοίρες.

 

Σχετικές Θέσεις Μεγάλης Άρκτου και Πολικού, ανάλογα με τις εποχές:

Η Μεγαλη Αρκτος και ο Πολικος.   Image Credit: ribadventure.gr

 

  • Το χειμώνα βρίσκεται ανατολικά (ή αν θέλετε δεξιά) του Πολικού Αστέρα, σε όρθια μάλιστα θέση, με το ”χερούλι” προς τα κάτω
  • Την άνοιξη βρίσκεται πάνω από τον Πολικό Αστέρα, με το ”χερούλι” προς τα δεξιά της.
  • Το καλοκαίρι βρίσκεται δυτικά από τον Πολικό Αστέρα, με το ”χερούλι” προς τα πάνω.
  • Το φθινόπωρο θα τη βρούμε χαμηλά στον ορίζοντα, κάτω από τον Πολικό Αστέρα, με το ”χερούλι” προς τα αριστερά της.

 

Για το Νότιο Ημισφαίριο πιο συγκεκριμένα:

Στο νότιο ημισφαίριο, αντίστοιχο αστέρι με τον Πολικό, δεν υπάρχει. Η φύση όμως έχει προνοήσει για τους εκεί κατοίκους, σχηματίζοντας έναν αστερισμό στον ουρανό του νότιου  ημισφαιρίου,  που ονομάστηκε “Σταυρός του Νότου”.

 

 

Το ονομα του δοθηκε, γιατι αν ενωθουν νοητα ανα δυο, τα απεναντι αστερια του, προκυπτει το σχημα του σταυρου.

 

Ο αστερισμός αυτός έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς αν επεκτείνουμε τον μεγαλύτερο άξονά του κατά 4,5 φορές θα βρούμε τον Νότο. Σε αυτό μπορεί να μας βοηθήσουν και τα δύο επίσης φωτεινά αστέρια που ονομάζονται “The Pointers” κοντά στον αστερισμό Σταυρός του Νότου.

Image Credit: defensegr.wordpress.com

 

Προσανατολισμός κατά τη διάρκεια της ημέρας:

Ο προσανατολισμός μας σε αυτή τη φάση μπορεί πολύ εύκολα να γίνει με τη βοήθεια του Ηλίου. Εδώ παρουσιάζουμε 2 απλούς τρόπους με τη βοήθεια πασσάλων.

1ος Τρόπος:

Το μόνο που χρειαζόμαστε είναι ένα ίσιο πάσσαλο μήκους περίπου ενός μέτρου, 2 μικρές πέτρες και μία επίπεδη επιφάνεια. Η διαδικασία χρειάζεται 15-20 λεπτά και πραγματοποιείται με τα παρακάτω βήματα.

Α) Τοποθετούμε τον πάσσαλο σε επίπεδο έδαφος και τοποθετούμε μία πέτρα την κορυφή της σκιάς του.

Image Credit: defensegr.wordpress.com

Β) Περιμένουμε μερικά λεπτά (10-15 ώστε να μετακινηθεί ο ήλιος) και τοποθετούμε τη δεύτερη πέτρα στο σημείο στο οποίο έχει μετακινηθεί η σκιά.

Image Credit: defensegr.wordpress.com

Γ) Αν τώρα τοποθετήσουμε το αριστερό μας πόδι στο πρώτο σημάδι και το δεξί στο δεύτερο, θα έχουμε μπροστά μας το Βορρά και αντίστοιχα, δεξιά την Ανατολή και αριστερά τη Δύση.

Image Credit: defensegr.wordpress.com

 

 2ος Τρόπος:

Εδώ έχουμε μία μικρή παραλλαγή της πρώτης μεθόδου με πάσσαλο που είναι ελάχιστα πιο γρήγορη. Τα βήματα σε αυτή την περίπτωση είναι τα ακόλουθα:

Α) Τοποθετούμε τον πάσσαλο στο έδαφος με τέτοια γωνία ώστε να μη δημιουργεί καθόλου σκιά.

Β) Περιμένουμε 10 περίπου λεπτά και σημειώνουμε τη σκιά.

Το πρώτο σημάδι (στο οποίο τοποθετήσαμε τον πάσσαλο) είναι η Δύση και το δεύτερο (εκεί ακριβώς που τελειώνει η σκιά του) είναι η Ανατολή. Μπορούμε να βάλουμε το αριστερό μας πόδι στο πρώτο σημάδι (όπως στην προηγούμενη τεχνική) και το δεξί στο δεύτερο. Μπροστά μας πάλι βρίσκεται ο Βορράς.

 

 

 

Πηγές:

  • Article’s Image   “National Geographic”
  • atlasobscura.com  άρθρο  “wayfinding-tips-tristan-gooley-animation”
  • defensegr.wordpress.com  άρθρο  “Πλοήγηση τη Νύχτα”
  • www.haniotika-nea.gr  άρθρο  “Οι Σταυροί των αστεριών”
  • thesecretrealtruth.blogspot.com  άρθρο  “Επιβίωση στο βουνό | Προσανατολισμός το βράδυ χωρίς πυξίδα, με τα αστέρια”
  • ribadventure.gr  άρθρο  “Πλοηγώντας με τα άστρα”
  • wikipedia.org

10 Ουράνια σώματα ορατά τη μέρα δια γυμνού οφθαλμού

in Astronomy by

Κοιτάζοντας τον νυχτερινό ουρανό, μπορούμε να διακρίνουμε περισσότερα από 2000 αντικείμενα (άστρα, πλανήτες κ.ο.κ.) δια γυμνού οφθαλμού στην καλύτερη περίπτωση (με μηδενική φωτορύπανση και εξαιρετικά καλή όραση). Δεν συμβαίνει το ίδιο όμως τη μέρα, όπου απλώνεται ένα φωτεινό απέραντο γαλάζιο πάνω από τα κεφάλια μας. Γιατί όμως συμβαίνει αυτό;

Καταρχάς το μπλε χρώμα του ουρανού οφείλεται στη σκέδαση του ηλιακού φωτός. Το φως του Ήλιου σκεδάζεται (διασκορπίζεται) όταν συναντά μόρια μικρότερα από το μήκος κύματός του. Το ιώδες έχει το μικρότερο μήκος κύματος από το φάσμα του ορατού φωτός. Οπότε είναι αυτό που διασκορπίζεται χτυπώντας στα μόρια Αζώτου και Οξυγόνου που υπάρχουν στην ατμόσφαιρά μας.

Ο ουρανός όμως εκτός από γαλάζιος, είναι και αρκετά λαμπερός. Το μάτι μας δεν αντιλαμβάνεται τα αστέρια, επειδή ο ουρανός είναι αρκετά πιο λαμπερός από αυτά. Για να γίνουμε πιο συγκεκριμένοι, ο ουρανός την ημέρα είναι αρκετά λαμπερός ώστε να μην φαίνεται οτιδήποτε έχει φαινόμενο μέγεθος μεγαλύτερο από το μέγεθος -4.

Οσο μικροτερο το φαινομενο μεγεθος ενος σωματος στην κλιμακα, τοσο πιο λαμπρο φαινεται σε εμας. Τα πολυ φωτεινα αντικειμενα, εχουν αρνητικο φαινομενο μεγεθος. Ο λαμπροτερος αστερας (Σειριος) εχει μεγεθος περιπου -1,56, ενω η Αφροδιτη και ο Διας σε ορισμενες περιπτωσεις πλησιαζουν το οριακο -4.   Image Credit: astronomynotes.com

 

Ποια ουράνια σώματα λοιπόν μπορούν να διακριθούν τη μέρα δια γυμνού οφθαλμού;

01. Ο Ήλιος μας λοιπόν είναι μακράν το πιο λαμπερό ουράνιο σώμα (είναι 400.000 φορές φωτεινότερος από την Πανσέληνο και περίπου 10.000.000.000 φορές φωτεινότερος από το φωτεινότερο αστέρι στον νυχτερινό ουρανό). Εξαιτίας της μικρής απόστασης του από τη Γη, είναι το πιο έντονο αντικείμενο. Παραδόξως, είναι και το μοναδικό σώμα που πρέπει να αποφεύγουμε να το παρατηρούμε δια γυμνού οφθαλμού, διότι μπορεί να μας προκαλέσει ζημιά στα μάτια μας.

 

02. Το Φεγγάρι μας είναι το 2ο σε λαμπρότητα ουράνιο αντικείμενο. Όμως το μεγαλύτερο ποσοστό των ανθρώπων δεν γνωρίζει πως είναι ορατό και τη μέρα. Εξαιτίας κυρίως των εργασιών σε εσωτερικούς χώρους, οι περισσότεροι από μας δεν παρατηρούμε τον ουρανό κατά τη διάρκεια της ημέρας. Όποιος όμως κοιτάει συχνά προς τα πάνω, είναι σίγουρο πως το έχει θαυμάσει αρκετές φορές.

 

03. Ο πλανήτης Αφροδίτη είναι οριακά ορατός τη μέρα. Αυτό ίσως αποτελεί έκπληξη για πολύ κόσμο, όμως υπό τις κατάλληλες συνθήκες, μπορείτε να δείτε την Αφροδίτη, τον πιο λαμπερό πλανήτη του συστήματός μας.

Ο ISS φαινεται μερικες φορες μεγαλυτερος και μερικες φορες μικροτερος απο την Αφροδιτη.   Image Credit: spaceweather.com/ UniverseToday.com via earthsky.org

 

04. Οι δορυφόροι που βρίσκονται σε τροχιά γύρω μας. Οι περισσότεροι άνθρωποι μένουν έκπληκτοι όταν ακούν πως οι δορυφόροι φαίνονται στον νυχτερινό ουρανό. Όμως ακόμα περισσότεροι αγνοούν πως κάποιοι εξ’ αυτών φαίνονται και την ημέρα. Δύο είδη δορυφόρων είναι ορατά την ημέρα:

Ο Διεθνής Διαστημικός Σταθμός (ISS) για παράδειγμα, είναι μερικές φορές (αλλά όχι πάντα) το τρίτο φωτεινότερο αντικείμενο που βλέπουμε στον ουρανό μας, μετά τον ήλιο και το φεγγάρι. Ο λόγος που συμβαίνει αυτό, είναι η λαμπρότητά του είναι μεταβλητή και εξαρτάται από τη θέση του σε σχέση με τον παρατηρητή.

Το δεύτερο είδος, είναι οι δορυφόροι τηλεπικοινωνιών Iridium, ο οποίος έχει επίσης πολύ αντανακλαστικές επιφάνειες. Κάτω από τις κατάλληλες συνθήκες, μπορούν να αντανακλούν αρκετό ηλιακό φως ώστε να εμφανίζονται ως φωτεινά σημεία που μετακινούνται στον ουρανό για λίγα δευτερόλεπτα. Αυτές οι αναλαμπές είναι γνωστές και ως φωτοβολίδες Iridium.

 

05. Ο μεγαλύτερος των πλανητών, ο Δίας. Είναι σημαντικά αμυδρότερος από την Αφροδίτη και η εύρεση του απαιτεί πολύ περισσότερη προσπάθεια (για να μην αναφέρουμε εξαιρετικά καλή όραση και εξαιρετικές ατμοσφαιρικές συνθήκες). Ο καλύτερος χρόνος για να δείτε τον Δία με το φως της ημέρας είναι όταν βρίσκεται κοντά σε τετραγωνισμό με τον Ήλιο (να απέχει 90 μοίρες).

 

06. Ο πλανήτης Άρης. Μόνο σχετικοί λίγοι παρατηρητές έχουν πιάσει τον Δία με το μάτι της ημέρας, και ακόμη λιγότεροι έχουν δει τον Άρη. Ωστόσο, είναι δυνατόν. Ο καλύτερος χρόνος για να δείτε τον Άρη με το φως της ημέρας είναι όταν και αυτός βρίσκεται κοντά σε τετραγωνισμό με τον Ήλιο.

 

07. Κομήτες ημέρας (Daytime Comets). Φωτεινοί κομήτες έχουν τεκμηριωθεί στον ουρανό της ημέρας και είναι σχετικά εύκολα παρατηρήσιμοι. Ο Comet McNaught έγινε ορατός στους ημερήσιους ουρανούς το 2007, ενώ πριν από το 1910 ο Κομήτης του Χάλεϋ επέστρεψε με ένα λαμπερό κομήτη ημέρας. Οι κομήτες ημέρας είναι ίσως ευκολότεροι από τους μετεωρίτες της μέρας, επειδή μερικές φορές μπορούν να προβλεφθούν.

Ο μετεωριτης Sutter’s Mill (daylight meteor), Nevada – April 22, 2012.   Image Credit: Lisa Warren via earthsky.org

 

08. Μετεωρίτες Ημέρας (Daytime Meteors). Αποτελούν σπάνια και απρόβλεπτα αντικείμενα. Είναι πολύ φωτεινά μετέωρα (ή κομμάτια διαστημικών συντριμμιών που παίρνουν φωτιά καθώς συναντούν την ατμόσφαιρα της Γης) που μερικές φορές φαίνονται στον ουρανό της ημέρας. Παρόλο που εμφανίζονται στην υψηλή ατμόσφαιρα, περιλαμβάνονται σε αυτόν τον κατάλογο επειδή προκαλούνται από μικρά διαστημικά αντικείμενα, πολλά από τα οποία είναι γνωστό ότι είναι μέρη κομητών ή προέρχονται από τη Ζώνη των Αστεροειδών.

 

09. Υπερκαινοφανείς ημέρας (Daytime supernovae). Οι υπερκαινοφανείς αστέρες είναι ορατοί κατά τη διάρκεια της ημέρας. Αποτελούν πολύ σπάνιο αντικείμενο. Οι εκτιμήσεις ποικίλλουν ως προς την αναμενόμενη συχνότητα εκρήξεων υπερκαινοφανών στον Γαλαξία μας από μία φορά κάθε 20 έως 300 χρόνια. Δεν έχουμε αρκετά αρχεία αυτών των σπάνιων φαινομένων για να δώσουμε ακριβέστερη μέση τιμή.

Η τελευταία σουπερνόβα αρκετά φωτεινή ώστε να τη βλέπει κανείς στον ουρανό κατά την διάρκεια της ημέρας ήταν το 1572. Ο πιό πιθανός υποψήφιος για μια παρόμοια έκρηξη υπερκαινοφανούς είναι ο αστέρας Betelgeuse. Αναμφισβήτητα θα είναι ορατόςς στον ουρανό όταν γίνει η έκρηξη, αλλά το πότε θα γίνει αυτό είναι ακόμα άγνωστο. Θα μπορούσε να είναι σε μερικές χιλιάδες, ή δεκάδες χιλιάδες, ή ίσως ακόμη και ένα εκατομμύριο χρόνια από τώρα.

 

10. Αστέρια κατά τη διάρκεια των εκλείψεων. Τα αστέρια, μαζί με τους φωτεινότερους πλανήτες που έχουν ήδη αναφερθεί, μπορούν να παρατηρηθούν με το απροστάτευτο ανθρώπινο μάτι σε έναν ουρανό κατά τη διάρκεια της ημέρας (δηλαδή, όταν ο ήλιος βρίσκεται πάνω από τον ορίζοντα), μόνο κατά τη διάρκεια μιας ολικής ηλιακής έκλειψης.

Τέτοιες παρατηρήσεις έχουν ιστορική σημασία και στην πραγματικότητα έπαιξαν κρίσιμο ρόλο σε μία από τις πρώτες επιβεβαιώσεις της θεωρίας του Αϊνστάιν σχετικά με τη Γενική Σχετικότητα.

 

 

Πηγές:

  • Article’s Image   “Jenney Disimon via earthsky.org”
  • earthsky.org  άρθρο  “10 space objects to see daytime”
  • forbes.com άρθρο  “Why Can’t We See Stars During The Day?”
  • wikipedia.org
Go to Top