Η Μεγάλη Και Η Μικρή Άρκτος – Μύθοι Και Άστρα

in Astronomy by

Οι Άρκτοι αποτελούν δύο αστερισμούς πυξίδα του νυχτερινού ουρανού για τους βόρειους πολιτισμούς.

Η Μεγάλη Άρκτος (Λατινικά: Ursa Major, γενικά: Ursae Majoris με αστρονομικό σύμβολο: UMa). Είναι αειφανής στην Ελλάδα (είναι πάντοτε ορατός) και αποτελείται από 138 άστρα (2ου έως 6ου μεγέθους). Υπήρξε ανέκαθεν ο γνωστότερος αστερισμός, λόγω του χαρακτηριστικού σχήματος της «κατσαρόλας» ή το λεγόμενο «άροτρο».

Αν ενώσουμε με νοητές γραμμές τα 7 λαμπρότερα άστρα της, θα εντοπίσουμε τη λεγόμενη κατσαρόλα. Είναι επίσης ο μεγαλύτερος βόρειος αστερισμός και ο τρίτος μεγαλύτερος σε έκταση αστερισμός του ουράνιου θόλο. Συνορεύει με οκτώ άλλους αστερισμούς: Δράκων, Καμηλοπάρδαλις, Λυγξ, Μικρός Λέων, Λέων, Κόμη Βερενίκης, Θηρευτικοί Κύνες και Βοώτης.

Η Μικρή Άρκτος (Λατινικά: Ursa Minor, γενικά: Ursae Minoris με αστρονομικό σύμβολο: UMi). Είναι αειφανής στην Ελλάδα και αποτελείται από 23 άστρα. Τα επτά φωτεινότερα άστρα της Μικράς Άρκτου δίνουν την εντύπωση ότι σχηματίζουν μια κουτάλα, όμως τα 4 είναι αμυδρά. Το σημαντικότερο ξεχωριστό γνώρισμα της Μικράς Άρκτου είναι ότι στα χρόνια μας περιέχει το Βόρειο Ουράνιο Πόλο. Συνορεύει μόνο με τους αστερισμούς Καμηλοπάρδαλη, Δράκοντα και Κηφέα.

Αμφότεροι είναι αστερισμοί που σημειώθηκαν στην αρχαιότητα από τον Πτολεμαίο και αποτελούν επίσης δύο από τους 88 επίσημους αστερισμούς που θέσπισε η Διεθνής Αστρονομική Ένωση.

 

Η Μυθολογία γύρω απ’ τις Άρκτους.

Image Credit: youtube.com

Η Μεγάλη Άρκτος είναι ένας πολύ γνωστός και σημαντικός αστερισμός σε πολλούς πολιτισμούς. Η ιστορία του ξεκινάει από την αρχαιότητα και έχει συνυφανθεί με έναν μεγάλο αριθμό παραμυθιών και θρύλων σχετικά με αρκούδες, σε ολόκληρο τον κόσμο. Επιπροσθέτως, αναφέρεται στον Όμηρο και στη Βίβλο.

Η πλούσια σε φαντασία ελληνική μυθολογία συνδέει την Μεγάλη Άρκτο με τον Δία και τις ερωτικές του δραστηριότητες. Ο Δίας λοιπόν έβαλε στο μάτι την πανέμορφη νύμφη Καλλιστώ, την μονάκριβη κόρη του Λυκάονα, το βασιλιά της Αρκαδίας με τους 50 γιούς.

Η Καλλιστώ από την επαφή της με τον Δία γέννησε τον ήρωα Αρκάδα, γενάρχη των αρκάδων. Όμως όπως ήταν φυσικό η παράνομη αυτή σχέση προκάλεσαι τη ζήλια και την οργή της θεάς ‘Ηρας. Για να πάρει εκδίκηση λοιπόν μεταμόρφωσε την πεντάμορφη Καλλιστώ σε αρκούδα, το πιο άσχημο απ’όλα τα ζώα.  Η αρκούδα περιπλανιώταν για χρόνια μέσα στα πυκνά δάση της Αρκαδίας ώσπου κάποτε συνάντησε τον γιό της τον Αρκάδα, καθώς αυτός κυνηγούσε άγρια ζώα.

Η Καλλιστώ επηρεασμένη από την μητρική της αγάπη, ξέχασε πως ήταν αρκούδα και έτρεξε να τον αγκαλιάσει. Όπως ήταν φυσικό, ο Αρκάδας δεν αναγνώρισε την μητέρα του και βλέποντας μια αρκούδα να του επιτίθενται σήκωσε το δόρι να την σκοτώσει. Όμως ο πανταχού παρών Δίας, για να προλάβει την μητροκτονία, μεταμόρφωσε και τον Αρκάδα σε άρκτο. Τότε το μικρό αρκουδάκι αναγνώρισε την μητέρα του και έτρεξε χαρούμενο να κυλιστεί στα πόδια της. Ο παντοδύναμος Δίας για να τους  γλιτώσει απο την οργή της Ήρας, έστειλε και τους δύο στον ουρανό και τους έκανε αστερισμούς. Η μητέρα έγινε ο αστερισμός της Μεγάλης Άρκτου και ο γιός της ο Αρκάδας, ο αστερισμός της Μικρής Άρκτου.

Παρ’όλα αυτά αυτά η ζήλια της Ήρας δεν σταμάτησε. Αφού έκανε μια ζωηρή σκηνή ζηλοτυπίας στον Δία, έστειλε την Θέτιδα να διατάξει τον Ωκεανό, να μην επιτρέψει ποτέ στους αστερισμούς αυτούς να ξεκουραστούν στους κόλπους του. Απαγόρευσε λοιπόν, στους δύο εχθρούς της ν’ ανατέλλουν και να δύουν, για να μην λούζονται ποτέ στα υγρά βασίλεια του Ωκεανού. Έγιναν δηλαδή αειφανείς αστερισμοί.

Έτσι οι δύο Άρκτοι δεν ξεκουράζονται ποτε, ενώ τους καταδιώκει ο Αρκτούρος, ο επικεφαλής των Θηρευτικών Κυνών.

Επίσης η Μεγάλη Άρκτος συνδέεται και με έναν αρκαδικό μύθο. Στους αρχαίους χρόνους ο ουρανός ήταν κολλημένος με τη Γη. Κάποιοι κυνηγοί σε ένα κυνήγι μια αρκούδα και κάρφωσαν το αρκουδοτόμαρο στον ουρανό. Έτσι σχηματίστηκε η Μεγάλη Άρκτος, ενώ τα καρφιά έγινα τα άστρα της.

Σύμφωνα με τον Άρατο, οι δύο Άρκτοι είναι οι νύμφες Ελίκη και Κυνόσουρα (ή οι Αδράστεια και Ίδη), που έθρεψαν το νεογέννητο Δία με το γάλα της Κατσίκας Αμάλθειας και τον φρόντισαν όσο έμεινε στην Κρήτη. Εκεί στο Δικταίο Άντρο,  είχε κρυψει η Ρέα το νεογέννητο βρέφος, για να γλιτώσει από τον πατέρα του τον Κρόνο, που έτρωγε τα παιδιά του. Ο Δίας από ευγνωμοσύνη, μετέτρεψε τις νύμφες στις δύο Άρκτους στον ουρανό, για να μείνουν αιώνια δοξασμένες.

Στους θρύλους των Ινδουιστών, τα πιο φωτεινά αστέρια της Μεγάλης Άρκτου αντιπροσωπεύουν τους Επτά Σοφούς και ο αστερισμός είναι γνωστός ως Saptarshi. Οι εν λόγω σοφοί είναι οι Bhrigu, Atri, Angirasa, Vasishta, Pulastya, Pulalaha και Kratu.

Οι Ρωμαίοι ονόμαζαν τον αστερισμό Septentrio ή “επτά βόδια που σέρνουν άροτρο“, αν και μόνο δύο από τα επτά αστέρια αντιπροσώπευαν βόδια, ενώ οι άλλοι σχηματίζουν ένα βαγόνι.

Σε κάποιες ιστορίες των Ιθαγενών της Αμερικής, η κούπα της Μεγάλης Άρκτου αντιπροσωπεύει μια μεγάλη αρκούδα και τα αστέρια που σηματοδοτούν τη λαβή είναι οι πολεμιστές που την κυνηγούν.

Τα σημαντικότερα Άστρα της Μεγάλης Άρκτου

Image Credit: skyandtelescope.com via constellation-guide.com
  • Alioth – ε Ursae Majoris (Ο ε της Μεγάλης Άρκτου)

Ο Alioth (Αλιόθ) είναι το πιο φωτεινό αστέρι της Μεγάλης Άρκτου και το 31ο φωτεινότερο αστέρι στον νυχτερινό ουρανό. Έχει φαινόμενο μέγεθος 1,76 και απέχει περίπου 81 έτη φωτός. Το παραδοσιακό όνομα του αστεριού (Alioth) προέρχεται από την αραβική λέξη “alyat, που σημαίνει “λιπαρή ουρά ενός προβάτου”. Ο Alioth είναι το αστέρι στην ουρά της αρκούδας που βρίσκεται πιο κοντά στο σώμα της.

Ανήκει στο Ursa Major Moving Group, μια ομάδα αστέρων που περιλαμβάνει τα περισσότερα από τα πιο λαμπρά αστέρια στον αστερισμό Ursa Major. Τα άστρα που ανήκουν στην ομάδα αυτή, φαίνεται πως κινούνται με κοινές ταχύτητες στο διάστημα και πιστεύεται ότι έχουν κοινή προέλευση.

  • Dubhe – α Ursae Majoris (Ο α της Μεγάλης Άρκτου)

Ο Dubhe (Ντουμπέ) έχει φαινόμενο μέγεθος 1,79 και απέχει 123 έτη φωτός από το ηλιακό μας σύστημα. Είναι το δεύτερο λαμπρότερο αστέρι στον αστερισμό. Το όνομα του προέρχεται από το αραβικό “dubb, το οποίο σημαίνει “αρκούδα“.

Είναι ένας διπλός αστέρας, που ο σύντροφός του συμπληρώνει μια πλήρη τροχια γύρω από τον Dubhe κάθε 44,4 χρόνια, από απόσταση 23 αστρονομικών μονάδων. Ο Dubhe δεν ανήκει στο Ursa Major Moving Group.

  • Merak – β Ursae Majoris (Ο β της Μεγάλης Άρκτου)

Το όνομα Merak (Μεράκ) προέρχεται από το αραβικό “al-maraqq, το οποίο σημαίνει “τα φιλέτα“. Είναι ένα αστέρι κύριας αλληλουχίας, περίπου 79,7 έτη φωτός μακριά, με οπτικό μέγεθος 2,37. Ανήκει στη φασματική κλάση A1 V. Το αστέρι έχει ένα δίσκο σκόνης σε τροχιά γύρω από αυτό.

Ο Merak έχει 2,7 φορές τη μάζα του Ήλιου μας και 2,84 φορές την ακτίνα του. Ανήκει στο Ursa Major Moving Group και είναι ένα μεταβλητό αστέρι.

  • Alkaid (Benetnash) – η Ursae Majoris (Ο η της Μεγάλης Άρκτου)

Ο Alkaid (Αλκάιντ) είναι το ανατολικότερο αστέρι του αστερισμού. Είναι επίσης γνωστός ως Elkeid και Benetnash. Είναι ένα νεαρό αστέρι κύριας ακολουθίας που ανήκει στη φασματική κλάση B3 V και βρίσκεται περίπου 101 έτη φωτός μακριά από τη Γη. Έχει φαινόμενο μέγεθος 1,85 και είναι το τρίτο πιο φωτεινό αστέρι στον αστερισμό και επίσης το 35ο φωτεινότερο αστέρι στον νυχτερινό ουρανό.

Ο Alkaid είναι ένα από τα πιο ζεστά αστέρια που μπορεί κανείς να δει χωρίς κιάλια. Έχει θερμοκρασία επιφάνειας 20.000 kelvins. Η μάζα του είναι όσο έξι ηλιακές μάζες και είναι περίπου 700 φορές πιο φωτεινό από τον Ήλιο. Όπως και ο Dubhe, ούτε ο Alkaid ανήκει στο Ursa Major Moving Group.

  • Phecda – γ Ursae Majoris (Ο γ της Μεγάλης Άρκτου)

Ο Phecda (Φέκντα) είναι το κάτω αριστερά άστρο στο μπωλ της «κατσαρόλας». Το όνομα του προέρχεται από την αραβική φράση “fakhð ad-dubb“, που σημαίνει “ο μηρός της αρκούδας“. Είναι ένα αστέρι κύριας ακολουθίας, με οπτικό μέγεθος 2,438 και απέχει περίπου 83.2 έτη φωτός.

Η εκτιμώμενη ηλικία του άστρου είναι 300 εκατομμύρια χρόνια και βρίσκεται μόλις 8,55 έτη φωτός μακριά από το σύστημα αστέρων Mizar-Alcor. Ο Phecda ανήκει στο Ursa Major Moving Group.

  • Megrez – δ Ursae Majoris (Ο δ της Μεγάλης Άρκτου)

Ο Megrez (Μεγκρέζ) είναι το μικρότερο από τα επτά φωτεινά αστέρια του αστερισμού. Είναι και αυτό ένα αστέρι κύριας ακολουθίας, με οπτικό μέγεθος 3,312 και απέχει περίπου 58.4 έτη φωτός από το ηλιακό μας σύστημα.

Το όνομα του Megrez προέρχεται από την αραβική λέξη “al-maghriz“, που σημαίνει “η βάση” (βάση της ουράς της αρκούδας). Είναι 14 φορές πιο φωτεινό από τον Ήλιο και έχει μόνο 63% περισσότερη μάζα.

  • Mizar – ζ Ursae Majoris (Ο ζ της Μεγάλης Άρκτου)

Το ζ της Μεγάλης Άρκτου, ο Mizar (Μιζάρ), είναι ένα σύστημα που αποτελείται από δύο δυαδικά αστέρια. Είναι το δεύτερο αστέρι από το τέλος στη λαβή της «κατσαρόλας». Το όνομα Mizar προέρχεται από το αραβικό “mīzar“, που σημαίνει “ζώνη“.

Το συγκεκριμένο αστέρι έχει φαινόμενο μέγεθος 2,23 και απέχει περίπου 82,8 έτη φωτός από μας. Ο συνοδός του είναι ο Alcor, με οπτικό μέγεθος 3,99. Ο Alcor βρίσκεται σε απόσταση 81,7 έτη φωτός από το ηλιακό μας σύστημα.

 

Τα σημαντικότερα Άστρα της Μικρής Άρκτου

Image Credit: skyandtelescope.com via constellation-guide.com
  • Polaris – North Star – α Ursae Minoris (Ο α της Μικρής Άρκτου)

Ο Πολικός (Αστέρι του Βορρά), είναι το πλησιέστερο φωτεινό αστέρι στον βόρειο ουράνιο πόλο από τον Μεσαίωνα και είναι το λαμπρότερο αστέρι της Μικρής Άρκτου. Έχει φαινόμενο μέγεθος 1,985 και απέχει περίπου 434 έτη φωτός από τη Γη.

Ο Πολικός Αστέρας είναι ένας φωτεινός υπεργίγαντας επιφανειακής θερμοκρασίας 7.200 K με απόλυτο μέγεθος -3,64 (δηλαδή στην πραγματικότητα είναι 2.200 φορές λαμπρότερος από τον Ήλιο) και απομακρύνεται από το Ηλιακό μας Σύστημα με ταχύτητα 17 χιλιόμετρα το δευτερόλεπτο. Η μάζα του είναι εξαπλάσια της ηλιακής και ο όγκος του 27.000 φορές μεγαλύτερος του δικού μας άστρου.

Λόγω της φωτεινότητας και της εγγύτητάς του στον βόρειο ουράνιο πόλο, ο Polaris είναι ένα σημαντικό αστέρι στην ναυσιπλοΐα. Είναι επίσης γνωστός με πολλά διαφορετικά ονόματα, μεταξύ των οποίων: Stella Maris, Alruccabah, Phoenice, Lodestar και Cynosūra.

  • Kochab – β Ursae Minoris (Ο β της Μικρής Άρκτου)

Ο Kochab (Κοτσάμπ) είναι ο δεύτερος σε φωτεινότητα αστέρας του αστερισμού μετά τον Πολικό Αστέρα, με τον οποίο έχει μικρή διαφορά στη φωτεινότητα (μόλις 10,7%) και απέχει από αυτόν 16,5 μοίρες περίπου (όπως φαίνεται από τη Γη). Έχει οπτικό μέγεθος 2,08 και απέχει 130,9 έτη φωτός από το ηλιακό μας σύστημα. Είναι το πιο λαμπερό αστέρι στο μπολ του Μικρού Άρκτου.

Το παραδοσιακό όνομα του αστεριού προέρχεται από το αραβικό “al-kawkab“, το οποίο σημαίνει “το αστέρι“. Είναι 130 φορές πιο φωτεινό από τον Ήλιο και έχει μέγεθος περίπου 2.2 ηλιακές μάζες.

Ο Kochab και ο Pherkad (ο γ της Μικρής Άρκτου), καλούνται μερικές φορές “Κηδεμόνες του Πόλου“, επειδή εμφανίζονται να περιστρέφονται γύρω από την Polaris. Από το 1500 π.Χ. έως το 500 μ.Χ., τα δύο αστέρια ήταν γνωστά ως “δίδυμα πολικά αστέρια“, εφόσον ήταν τα πλησιέστερα φωτεινά αστέρια στον βόρειο ουράνιο πόλο. Κανένα από τα δύο, όμως, δεν ήταν τόσο κοντά στον πόλο, όσο είναι σήμερα ο Πολικός.

  • Pherkad – γ Ursae Minoris (Ο γ της Μικρής Άρκτου)

Ο Pherkad (Φερκάντ) είναι ένα αστέρι τύπου A, με φαινόμενο μέγεθος 3,05 και λάμπει περίπου 487 έτη φωτός μακριά. Πρόκειται για ένα πολύ γρήγορο περιστρεφόμενο αστέρι, με ταχύτητα περιστροφής που υπολογίζεται σε 180 χιλιόμετρα το δευτερόλεπτο. Η ακτίνα του είναι 15 φορές μεγαλύτερη από την ηλιακή και είναι επίσης 1.100 φορές πιο φωτεινό από τον Ήλιο.

Το αστέρι αυτό είναι ταξινομημένο ως “shell star“, ένα αστέρι δηλαδή το οποίο έχει ένα δίσκο αερίου που περιβάλλει τον ισημερινό του και προκαλεί διακυμάνσεις στο μέγεθος του αστέρα. Το παραδοσιακό όνομα του αστεριού “Pherkad“, προέρχεται από το αραβικό “farqad“, που σημαίνει “μοσχάρι“,

  • Yildun – δ Ursae Minoris (Ο δ της Μικρής Άρκτου)

Ο Yildun (Γιλντούν) είναι ένας λευκός νάνος κύριας ακολουθίας περίπου 183 έτη φωτός μακριά από τη Γη. Έχει οπτικό μέγεθος 4,35. Το παραδοσιακό όνομα του Yildun, προέρχεται από την τουρκική λέξη για το “yıldız“, που σημαίνει “αστέρι“.

  • Akhfa al Farkadain – ζ Ursae Minoris (Ο ζ της Μικρής Άρκτου)

Ο Akhfa al Farkadain είναι ένας νάνος κύριας ακολουθίας που ανήκει στον φασματικό τύπο A3Vn. Είναι στην πραγματικότητα στα πρόθυρα να γίνει ένα γιγαντιαίο αστέρι, με 3,4 φορές τη μάζα του Ήλιου, 200 φορές τη φωτεινότητα και με θερμοκρασία επιφάνειας 8.700 kelvins. Έχει οπτικό μέγεθος 4,32 και απέχει 380 έτη φωτός από τη Γη.

Το παραδοσιακό όνομα του αστεριού, Akhfa al Farkadain, προέρχεται από το αραβικό “aḫfa al-farqadayn“. το οποίο σημαίνει “ο αμυδρός των δύο μόσχων“.

  • Anwar al Farkadain – η Ursae Minoris (Ο η της Μικρής Άρκτου)

Ο Anwar al Farkadain είναι ένα κίτρινο-λευκό αστέρι νάνος κύριας ακολουθίας που ανήκει στην φασματική κλάση F5 V. Βρίσκεται 97,3 έτη φωτός μακριά από τη Γη και έχει οπτικό μέγεθος 4,95. Είναι επίσης ορατός με γυμνό μάτι.

Το παραδοσιακό του όνομα, Anwar al Farkadain, προέρχεται από την αραβική φράση “anwar al-farqadayn“, που σημαίνει “το λαμπρότερο των δύο μόσχων“.

  • ε Ursae Minoris (Ο ε της Μικρής Άρκτου)

Ο ε της Μικρής Άρκτου είναι ένα σύστημα τριπλού άστρου αποτελούμενο από τον Epsilon Ursae Minoris A, έναν κίτρινο γίγαντα τύπου G και ένα άλλο αστέρι 11ου μεγέθους, το Epsilon Ursae Minoris B. Το Epsilon Ursae Minoris απέχει περίπου 347 έτη φωτός από τη Γη.

 

 

Πηγές:

  • Image Article’s  “davidrumsey.com”
  • constellation-guide.com
  • wikipedia.org
  • skyandtelescope.com

Latest from Astronomy

Go to Top